Enkele kernpunten van de theorieën van G. M. Edelman.

Terug naar de introductiepagina: Bewegingsfunctionaliteit

Terug naar: Colleges

Enkele kernpunten Edelman.pdf

Met verwijzingen naar:

"Klare Lucht, louter vuur", uitg. Bert Bakker 1993 (afgekort Kl.L.)

"The Remembered  Present", a biological theory of consciousness, uitg. Basic Books, New York, 1989, (afgekort R.P.).

A. J. A. Verberk, 7 maart 1996.

copyright: A. J. A. Verberk / Inst. Humane Bewegingsfunctionaliteit.

Voorbemerkingen:

- Edelman heeft in Kl.L. zelf een aantal malen een samenvatting gegeven van theorieën:

 - de kortste op pag. 202:"…waarbij het de opgave is te zien hoe…".

- iets langer op pag. 204:"In dit hoofdstuk hoop ik aan te tonen…. etc. tot en met 1^e alinea pag. 205.

- nog iets langer op pag.183-184.

- Edelman als schrijver:

Edelman schrijft in bepaalde opzichten wat slordig. Hij schrijft niet volgens een gedetailleerd opgezet schema op grond van logica en didactische principes.

Hij heeft 'alles' tot in detail in zijn te volle hoofd en dat komt er vaak al schrijvende associatief uit. Daardoor is hij zelden volledig bij opsommingen. Die worden dan elders aangevuld. Daardoor ontstaan vele herhalingen, die niet verhelderend zijn. Hij zet soms "ten eerste en ten tweede" etc. , waar had moeten staan "m.a.w.". Hij maakt (kleine) fouten in omschrijvingen, die tot inconsistenties leiden. Men moet hard werken en de hele context onderzoeken om hem goed te begrijpen.

1. Samenvattende stelling.

Al ons kennen, ons leren, ons geheugen, onze verlangens, onze affecties en ons willen berusten op het beleven van "waarden" in de interactie met "de wereld" en met anderen, dus op gevoelens en emoties.

a. Het begrip "waarde" (value) :

Dit slaat op "evolutionair geselecteerde waardepatronen, die hersenen en lichaam helpen bij het in stand houden van de voorwaarden die noodzakelijk zijn voor de voortzetting van het leven." (Kl.L.pag.120.)

Het gaat over "homeostatische mechanismen" (pag.204) en over lust-onlustcentra in het limbische systeem, waarbij m.n. pijn- vermijding niet vergeten moet worden. (R.P. pag. 57,63 ,93 ,98 , 287 e.a.). Daarbij is het m.i. belangrijk, te bedenken dat "hogere waarden" slechts een plaats krijgen in iemands persoonlijke waarden-systeem als koppeling aan deze primitieve lust-onlust-waarden plaatsvindt.

b. Gevoelens en emoties.

Gevoelens zijn ervaren waarden-taxaties van het waargenomene. Emotie is niet wezenlijk onderscheiden van gevoel; het is een heftig beleefd gevoel. Alle volgende punten zijn vervat in deze samenvattende stelling.

2. Waarden worden lichamelijk beleefd.

Lust en onlust, vreugde en verdriet, blijheid en neerslachtigheid, goed en kwaad, mooi en lelijk etc. voel je vanuit en in je lijf. De lijfelijke sensaties zijn niet zoiets als de begeleiden "vertaling" van gevoelde taxaties, ze zijn zelf die gevoelens en emoties.

3. De uniciteit van ieder persoon.

In de interactie met 'de wereld' en met anderen vormt ieder zijn eigen wereldbeeld, waardoor ieder persoon uniek is. (In die interactie vormt ieder zelfs zijn eigen, unieke micro-hersenstructuren.)

Persoon-zijn is: het zich gedragen overeenkomstig het voor dat subject eigen, specifieke wereld-ontwerp. En dat ontwerp is een waardenhiërarchie die multidimensioneel is ( en daarom geen eenduidige 'hiërarchie' is ).

4. De mens is een interactie-wezen, ook in zijn hele lichamelijk functioneren.

Een individu heeft geen bestaan op zich. Zonder zijn voorbije en actuele interacties met de wereld en met de anderen is hij niet-bestaand.

De em.hoogleraar biologische psychiatrie R.H. van den Hoofdakker  (De mens als speelgoed; Bohn Stafleu etc., 1995, pag.14 en pag.58) berispt hieromtrent de geneeskundige praxis: "Immers, is niet onze hele houding doortrokken van de gedachte, dat we  met de individuele patiënt te maken en dat de patiënt met ons als individu te maken heeft? Alsof de mens als individu zou bestaan."

5.Te enge begripsvorming bij de term "homeostase".

Het begrip homeostase wordt gewoonlijk gedefinieerd als het handhaven van een evenwichtstoestand in het 'interne milieu',dus als een puur binnen-lichamelijk gebeuren. Maar Edelman benadrukt (niet als eerste overigens en zonder de term homeostase te gebruiken) ,dat de oerdrift van het leven is : actief communiceren met een 'extern milieu'. Homeostase veronderstelt daarom in eerste instantie actief communiceren.  

Niet-communiceren is daarom op zich al een verbreken van de homeostase. Pas in tweede instantie gaat het over het handhaven van vitale normen in het 'interne milieu'.

6. Slechts doordat het lichaam de hersenen stuurt, kunnen de hersenen het lichaam sturen.

De hersenen vormen weliswaar het centrale orgaan voor alle innerlijke en uiterlijke vormen van gedrag, maar altijd in directe verbondenheid met het gehele lijfelijk functioneren, dat via waardebelevingen het selectieproces in de hersenen stuurt. Kl.L.pag.204:"…een brein met enorme aantallen besturingslussen, alle gehoorzamend aan de homeostatische mechanismen, die het voortbestaan beheersen."

Kl.L.pag.194:"…zien hoe wij (niet onze hersenen) als individu de wereld 'representeren'."

Kl.L.pag.288:"…is de geest belichaamd. Het kan niet anders of bepaalde dictaten van het lichaam moeten worden opgevolgd door de geest."

Edelman maakt duidelijk (in tegenstelling met b.v. het hele complex van de huidige cognitie-wetenschap in aansluiting met de studie van Artificiële Intelligentie), dat de hersenen zonder organisch functioneren lichaam, zonder handelend bewegen en zonder 'hart' (gevoel) een stuurloos en nutteloos orgaan zouden zijn. ( geen categorieën, geen geheugen, geen leren, geen denken etc.)

7. Misverstanden over Edelmans begrip "selectie".

Veel besprekingen over Edelmans theorieën stellen, dat zijn 'Darwinisme' er van zou uitgaan, dat het selectieproces in de hersenen gestuurd wordt door prikkels uit de omgeving. Zij hebben Edelman slechts oppervlakkig gelezen.

Het zijn de lichamelijk beleefde waarden die de selectie uit de omgevingsprikkels en daarmee die van neuronen-groepen en hun verbindingen sturen.

Kl.l.pag.196:"…zintuigelijke gegevens zijn niet de grondslag van de geest ;…"

Kl.l.pag.200:" Wij categoriseren op waarden."

Kl.l.pag.289:" De grondslagen van waarheid en kennis … hebben hun oudste wortels in evolutionair ontwikkelde waardetoekennende systemen."

8. Geen functielokalisatie in de hersenen.

Edelman maakt duidelijk, dat de nog steeds gangbare opvattingen over functielokalisatie in de in de hersenen niet deugen (o.a. in zijn theorie over de vorming van overkoepelende kaartconfiguraties, de sturende functie daarbij van waarden en in zijn begrip van 'primair bewustzijn').

Israel Rosenfeld ("De uitvinding van het geheugen"; Sun, 1991; met een lang 'woord vooraf' van de bekeerde Oliver Sacks) werkt in zijn boek helemaal toe naar de theorieën van Edelman en maakt dit "dogma van de functielokalisatie" (pag.18) tot een centraal thema, waarover hij zegt:" de hedendaagse erfgenamen van de lokalisatieopvatting, zij die geloven dat de hersenen een verzameling zijn van zeer gespecialiseerde functionele eenheden die al of niet anatomisch gelokaliseerd zijn, zijn er bijna in een geslaagd een dogma te creëren."

pag.23. Men dient zich dit te realiseren bij lezing van b.v.; Marvin Minsky; "Het denken: de menselijke geest als maatschappij" Bert Bakker 1988. "Maar wat zijn dat voor dingen, deze eenvoudige onderdelende 'uitvoerende organen' waaruit onze geest is opgebouwd? Hierover gaat dit boek."(pag.15)  

Daniël C. Dennett; Het bewustzijn verklaard ; Uitg. Contact,1992,1995.

Centraal bij hem is het 'Multiple Drafts Model ' ( = het 'Meervoudig Versies Model' )  "Er  is geen Cartesiaans Theater; er zijn alleen meervoudige versies,vervaardigd door processen........die verschillende semi-onafhankelijke rollen spelen in de grotere huishouding van de hersenen......"(p.472).

Edelmans theorieën zijn wat betreft functielokalisatie zeker ook in strijd met MacLean's idee,dat de menselijke hersenen zouden zijn opgebouwd uit drie,in zekere mate zelfstandig werkende breinen : het reptielenbrein, het vroege zoogdierenbrein en het late zoogdierenbrein. Zijn fervente aanhanger Piet Vroon heeft dit idee breed uitgewerkt ( de krokodil,de wolf ,de mens). Aan dit onderscheid hangt Vroon óók op: "de strijd tussen gevoel en verstand ".( Zie hiervoor mijn punt 10.).

De em.hoogleraar Neuro-anatomie R.Nieuwenhuis verwerpt die driedeling zelfs op louter anatomische gronden ( in : Agnes Legierse (red.); Hersenen en Bewegen ; Uitg. Kath.Univ. Nijmegen,1995). Op pag. 30-33 : "Overzien we dit alles, dan moeten we concluderen, dat er binnen de neurobiologie geen plaats is voor MacLeans driedeling ". We hebben "...hier niet zozeer met een wetenschappelijke theorie dan wel met een doctrine van doen...".

9. Het belangrijke onderscheid tussen  'primair bewustzijn' en 'hogere-ordebewustzijn '.

Bij Edelman betekent 'primair bewustzijn' : Niet langer het gewaarworden van afzonderlijke zintuigelijke prikkels volgens het recht van de sterkste, maar 'waarnemen' ( let op het begrip 'nemen' ! ) door het bundelen ('correleren') van een groot aantal zintuiglijke gegevens in één geheel, een 'scene', die een figuur-achtergrond-patroon heeft. Dat figuur-achtergrond-patroon is een waarden-patroon : wat het belangrijkste geacht wordt, wordt tot 'figuur' gemaakt.

Het is het rangschikken van zintuiglijke gegevens naar hun waarde voor het waarnemend subject.Die waarden-structurering is voor ieder afhankelijk van zijn eigen waardenhiërarchie én van het moment d.i. van de tijd-ruimtelijke context. ( Daarbij moet men natuurlijk bedenken dat er tussen individuen grote overeenkomsten bestaan in hun waardenhiërarchiën.)

Men moet bij Edelmans primair bewustzijn absoluut niet denken aan wat wij 'reflexief bewustzijn' noemen,want in díe zin verlopen functies van het primair bewustzijn volkomen onbewust: die functies worden wél beleefd,maar zonder zelf bewust te worden. Voor dat laatste is een hogere-orde-bewustzijn nodig. Dit onderscheiden van een primair bewustzijn ( dat volgens Edelman bij zeer veel dieren werkzaam is )  en een hogere-orde-bewustzijn is van groot belang, niet alleen voor de verklaring van z.g. bewustzijnsverschijnselen ( waarnemen, geheugen, gevoelens, zijn functies van het primair bewustzijn), maar ook om veel begripsverwarringen te voorkomen,die steeds opnieuw optreden als men spreekt over 'het' bewustzijn,zowel in de omgangstaal als in de filosofie en de psychologie. De veelzinnigheid van de term 'bewustzijn' is al eerder ( hoewel te zeldzaam ) in de psychologie aan de orde gesteld, maar Edelman heeft hier een nieuw en uniek onderscheid aan de orde gesteld,dat neurologisch, psychologisch en evolutionair van groot belang is (o.a. ten aanzien van de overeenkomst van mens en dier als bewuste wezens).

Velen denken dat de uitdrukkingen 'onbewust waarnemen' en 'bewust waarnemen' zonder meer duidelijk zijn, maar zonder expliciet Edelmans onderscheid tussen twee fundamenteel verschillende  vormen van bewustzijn ( en onbewustzijn ) daarbij te betrekken, blijft de betekenis van die uitdrukkingen in het duister. Dennett ( Het bewustzijn verklaard : wélk bewustzijn? ) zou met Edelmans onderscheid zeer geholpen zijn.

10. Er is geen "strijd tussen gevoel en verstand ".

Door een aantal schrijvers wordt -soms nogal triomfantelijk- gesteld, dat naar hedendaagse inzichten verstand en gevoel (het denken en de emotionaliteit) niet per se in strijd zijn met elkaar. Edelman gaat hierin veel verder: emotionaliteit (in de zin van waardebelevingen) ligt aan de basis van heel ons denksysteem ( is er de wortel van ) en van het geheugen in al zijn vormen.

Toch blijft in de wetenschap en in de media volgehouden dat er sprake is van een strijd tussen gevoel en verstand . Piet Vroon (zie onder punt 8) verbindt dit zelfs aan het bestaan van min of meer zelfstandig werkende en vaak in strijd met elkaar zijn de 'breinen'. Men kan hier ook denken aan televisie-programma's als 'De ronde van Witteman', waarbij 'keuzen tussen gevoel en verstand' aan de orde komen. Wat gewoonlijk beschreven wordt als een strijd tussen gevoel en verstand is een conflict tussen twee waardebelevingen, die steeds beide beschreven moeten worden als gevoel .